VINPA

(VINPA)-Các mối quan hệ giữa các nước láng giềng đang ngày càng trở nên tồi tệ hết mức sau khi Trung Quốc hạ đặt giàn khoan dầu tại biển Đông, trong vùng biển thuộc chủ quyền của Việt Nam. Để hộ tống giàn khoan này, Trung Quốc đã điều một loạt các tàu tới khu vực tranh chấp nơi chỉ cách bờ biển Việt Nam 250 km. Về phía mình, Việt Nam cũng lần lượt gửi hàng chục tàu tới để ngăn chặn việc khoan dầu tại khu vực này, gần quần đảo Hoàng Sa.

Giàn khoan dầu nước sâu đầu tiên của Trung Quốc, ảnh chụp tại biển Đông, cách phía Đông Nam Hồng Kông 320 km. Việt Nam đã cảnh báo Trung Quốc hôm 6/5 rằng sẽ áp dụng tất cả các biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích của mình tại Biển Đông.

Vào hôm 4/5, các tàu của Trung Quốc, trong đó có một số tàu quân sự cố tình đâm vào tàu Việt Nam. Các bức ảnh do phía Việt Nam công bố cũng cho thấy nhiều thủy thủ Việt Nam phải nhập viện sau những ca va chạm có chủ ý này. Bắc Kinh cũng đã liên tục gửi các máy bay chiến đấu đến khu vực này để thể hiện rằng nước này sẽ không khoan nhượng cho những can thiệp vào việc khoan dầu này của họ.

Từ năm 2012, hình ảnh về "đường chín đoạn" - một dải hình chữ U trên bản đồ từ đất liền Trung Quốc quét dọc theo bờ biển Việt Nam, xuống Malaysia và Indonesia và vòng lại Philippine và Đài Loan đã xuất hiện trên tất cả hộ chiếu của người Trung Quốc, đủ hiểu rằng nước này thèm khát như thế nào cả về tài nguyên và giá trị chiến lược tại biển Đông.
Hầu hết các nước trên thế giới đều cho rằng tuyên bố của Bắc Kinh tại biển Đông là tham lam và quá đáng. Về phía Việt Nam, trong tuần này, hàng ngàn công nhân Việt Nam đã tổ chức các cuộc biểu tình chống Trung Quốc, đốt các nhà máy trong các khu công nghiệp (rõ ràng là sai mục tiêu khi hướng cả vào các công ty của Singapore và Đài Loan).

Tàu Trung Quốc (trái) đang phun vòi rồng vào tàu Việt Nam trong khi tàu Bảo vệ Bờ biển Trung Hoa (giữa) đang chạy ngay bên cạnh tại biển Đông, ngoài khơi bờ biển Việt Nam, ngày 7/5. Nguồn: AP.

Người Việt Nam biểu tình bên ngoài Đại sứ quán Trung Quốc ngày 11/5.Nguồn: AP

Có rất nhiều các tác động phụ trên phạm vi quốc tế tới cuộc tranh chấp này rất khó để định lượng: mối quan hệ giữa Trung Quốc với Mỹ, nhiều cuộc chiến giữa Trung Quốc và các quốc gia khác, và những tuyên bố chủ quyền chồng chéo giữa các quốc gia.

Cũng có câu hỏi đặt ra rằng Australia có thể duy trì tính trung lập trong cuộc tranh chấp này trong bao lâu, và vai trò nếu có của nước này là gì, nước này có thể và nên hành động như thế nào.

Tương lai của Hiệp hội các nước Đông Nam Á – ASEAN cũng đang bị đe dọa, Hiệp hội cũng đang tìm cách liên kết 10 quốc gia thành viên thông qua đối thoại và hợp tác an ninh.

ASEAN đã đưa ra một thông cáo chung chung tại hội nghị thượng đỉnh cuối tuần trước, kêu gọi sự kiềm chế tại những vùng biển gây nhiều tranh cãi này. Thông cáo này thậm chí còn không đề cập tới tên của 2 nước Việt Nam và Trung Quốc bởi bản thân các thành viên ASEAN cũng bị chi phối sâu sắc bởi biển Đông, mặc dù đây là vấn đề quan trọng nhất mà tổ chức này hiện phải đối mặt. Trong số các quốc gia thành viên của ASEAN, Indonesia, Philippines, Malaysia, Thailand, Brunei và Việt Nam đều muốn đòi lại các khu vực của biển Đông nơi mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền. Tuy nhiên, một số nước ASEAN khác như Myanmar, Laos và Campuchia có vẻ nghiêng về phía Trung Quốc nhiều hơn. Không nước nào trong số này hưởng lợi từ biển Đông, và đây được coi là một trong những lý giải cho tuyên bố mềm dẻo đáng ngạc nhiên của ASEAN về những cuộc đụng độ của Việt Nam – Trung Quốc.

Thành viên còn lại, Singapore – nước hiện không có tranh chấp nào trên biển Đông lại quan ngại rằng ASEAN không cho thấy được rằng họ đang đứng về phe nào trong cuộc tranh chấp về chủ quyền này. Tuy nhiên, Thủ tướng Singapore ông Lý Hiển Long nhận định hôm chủ nhật vừa qua rằng cần phải có một Bộ quy ước ứng xử khẩn cấp để chỉ đạo ngăn chặn những leo thang tại khu vực gây tranh cãi này.
Trong cuộc điện đàm với Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị, Ngoại trưởng Mỹ John Kerry đã gọi các hành động của Mỹ với giàn khoan dầu này là "khiêu khích nguy hiểm", khiến Trung Quốc phải cảnh cáo Mỹ là "hãy hành động và ăn nói một cách thận trọng."

Đoàn người biểu tình hùng hậu cầm cờ Việt Nam tại Biên Hòa, Đồng Nai trong cuộc biểu tình phản đối Trung Quốc vào ngày 15/5. Nguồn: AP

Trong một tuyên bố hôm thứ tư vừa qua, Australia cũng kêu gọi các nước kiềm chế thông qua phát ngôn của Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia: "Australia không tham gia vào các tranh chấp này tại biển Đông nhưng chúng tôi có lợi ích chính đáng trong việc duy trì hòa bình và ổn định, tôn trọng luật pháp quốc tế và tự do hàng hải".

Nước này đề nghị chính phủ các bên "làm rõ và tuân theo" các tuyên bố chủ quyền phù hợp với luật pháp quốc tế và Công ước Liên Hợp Quốc về luật biển (UNCLOS). Tuy nhiên, bằng việc ủng hộ UNCLOS, Australia thực chất không hề đứng ngoài vụ việc này bởi nước này biết rằng Trung Quốc từ chối tham gia bất kỳ sự phân xử nào của Liên Hợp Quốc về biển Đông. Nước này cũng sẽ không cúi đầu trước Luật pháp quốc tế.
Bắc Kinh tuyên bố nắm giữ các quyền lịch sử đối với biển Đông trước khi có bất kì điều luật hoặc công ước hiện hành. Nếu Trung Quốc thừa nhận UNCLOS hay luật pháp quốc tế, họ gần như sẽ mất đi hầu hết những khu vực mà nước này tuyên bố chủ quyền. Thay vào đó, họ đánh dấu chủ quyền bằng việc chiếm giữ, hiện diện và thái độ hiếu chiến.

Tờ AP cho biết trong tuần này Trung Quốc đã bắt đầu nạo vét và cải tạo đất xung quanh một rạn san hô ít người trên quần đảo Trường Sa nơi Philippines tuyên bố chủ quyền dường như để xây dựng một đường băng tại đây. Trong tuần, các nhà chức trách Philippine đã cáo buộc 9 ngư dân Trung Quốc đánh bắt trộm hàng trăm con đồi mồi và rùa biển xanh có nguy cơ bị tuyệt chủng trên quần đảo Trường Sa; Trung Quốc trả lời rằng họ đang đánh bắt trong lãnh thổ của mình và yêu cầu Philippine thả người của họ.
Vào tháng ba, Trung Quốc cũng đã gây hấn với Indonesia bằng việc tuyên bố các khu vực Quần đảo Riau của Indonesia nằm ở phía Nam trong đường chín đoạn mà Bắc Kinh xác định chủ quyền. Indonesia đã gửi tàu hải quân và đã thề sẽ bảo vệ các hòn đảo với các máy bay chiến đấu, nếu cần thiết.

Trung Quốc đang cố gắng để đối phó với mỗi quốc gia đó đang có tranh chấp dưới hình thức song phương chứ không phải là đấu chọi với cả một tập thể như ASEAN trong khi những nước khác hầu hết đều chống lại những nỗ lực đàm phán 1 – chọi – 1 này để tránh bị suy yếu. Việc đấu 1 chọi 1 với Trung Quốc có thể buộc các quốc gia riêng lẻ phải nhượng bộ Bắc Kinh. Nếu điều đó xảy ra, biển Đông sẽ Trung Quốc bị thâu tóm theo cách riêng của nó.Và đây chính là mối đe dọa cùng với giàn khoan này: nếu không được di dời, sẽ tạo ra một tiền lệ thừa nhận những đặc quyền của Trung Quốc đối với các nguồn tài nguyên gây tranh cãi.

Đối với một ASEAN đang ngày một bị yếu đi và thiếu quyết đoán khi đối mặt với sự xâm lấn của Trung Quốc, một vài nhà phê bình gợi ý rằng các nước thành viên nên hành động theo Hoa Kỳ, và có thể là kêu gọi Australia tham gia tích cực hơn trong các tranh chấp biển đảo nội bộ không liên quan tới Trung Quốc.

Theo lập luận của tờ The Diplomat là nếu Việt Nam, Brunei, Philippines và Malaysia là cùng nhau giàn xếp tranh chấp, sau đó họ có thể cùng liên kết chống lại Trung Quốc theo cách mạnh mẽ hơn.

Tuy nhiên, Trung Quốc sẽ không chấp nhận sự can thiệp như vậy, bởi vì điều này có nghĩa là Mỹ đã được ủy quyền tác động tới việc đàm phán chống lại Bắc Kinh.

Các nước khác có thể thấy rằng Mỹ hiện nay đang quay trở lại khu vực Thái Bình Dương và châu Á sau nhiều năm dài vắng bóng tại khu vực này. Nước này đã liên minh với một vài quốc gia chủ chốt của ASEAN, trong đó có Philippines, Indonesia, Malaysia, và bây giờ có khả năng là Việt Nam – quốc gia đang trông chờ sự giúp đỡ.

Mỹ cũng hỗ trợ Đài Loan, nước cũng có tuyên bố chủ quyền ở Biển Đông, và đặc biệt thân thiết với Nhật Bản, quốc gia đang tiến hành một cuộc chiến riêng biệt ác liệt với Trung Quốc tại các vùng lãnh thổ thuộc biển Hoa Đông.

Mặt khác, Australia có thể giữ vài trò này. Nước này có mối quan hệ tối với cả Trung Quốc, Hoa Kỳ và hầu hết các quốc gia tại khu vực ASEAN. Điều này có thể khiến Trung Quốc tiếp cận với Australia để đề nghị nước này chỉ giữ một vai trò trung lập và rằng việc hòa giải là không thể thực hiện được tại thời điểm này. Tuy nhiên, nếu các căng thẳng vẫn tiếp tục leo thang thì một trọng tài chung đáng tin cậy có lẽ là cần thiết để tránh những thù địch sâu sắc giữa các quốc gia, thậm chí là chiến tranh.